PL RU EN
Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza
Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza
Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza
Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza

Irmologion Supraski 1598-1601

Irmologion Supraski to rękopis muzyczny spisany w latach 1598-1601 w Monasterze Supraskim. Autorów księgi było najprawdopodobniej kilku, jednak na stronie tytułowej widnieje nazwisko tylko jednego z nich - Bogdana Onisimowicza „śpiewaka rodem z Pińska” jak sam siebie nazywa. Ze względu na wyjątkowe położenie, monaster był miejscem gdzie spotykały się i przenikały wzajemnie elementy tradycji Wschodu i Zachodu. Klasztor Supraski wykształcił własną szkołę śpiewu liturgicznego, czego potwierdzenie odnajdujemy na stronach Irmologionu w postaci zapisów typu „ot napiela (napieva) monastyria supraslskoho”, „monastyrskoje” itd. O wysokim poziomie kunsztu muzycznego klasztoru w XVI wieku świadczy fakt, iż chór składał się nie tylko z braci ale również z tak zwanych „wolnonajemnych śpiewaków” wybieranych przez samego przełożonego i utrzymywanych przez monaster. Po śmierci ich imiona - tak jak i imiona metropolitów i fundatorów monasteru, zapisywane były w monasterskim Pomianniku celem wspominania podczas św. Liturgii. Takie podejście do śpiewaków zaowocowało tym, iż chór monasterski w krótkim czasie zamienił się w profesjonalny zespół, którego sława wyszła poza mury klasztoru. W 1543 roku ówczesny Wielki Książę Litewski, późniejszy król Polski Zygmunt August przyjechał do Supraśla aby „zobaczyć cerkiew, miejsce i usłyszeć modlitewny śpiew”. Zachowały się wzmianki mówiące, że „pienie cerkovnoje…vedlug davnogo obyczaja, jako sie zachowało za perszoho archimandrita Sergija Kimbara, dierżano, sprawowano i chowano byti majet, ni v czem ni naruszajuczi i nie odmieniajuczi na vsie potomnyje czasy” (1568 r. - Testament Grzegorza i Jerzego Chodkiewiczów).

Melodie zapisane na 576 stronach to bogaty zbiór tradycji muzycznych całego ówczesnego prawosławnego świata. Znajdujemy w nim melodie znamienne, mirskie, greckie, konstantynopolitańskie (carogrodzkie), bułgarskie, monasterskie oraz supraskie, niejednokrotnie ze wskazaniem na tajemnicze diemiestwiennoje penije, które wg prof. Anatolia Konotopa oznacza manierę śpiewu z towarzyszącym melodii stałym burdonowym dźwiękiem nazywanym izon, wskazującym na jej bizantyjskie pochodzenie.

Wyjątkowość Irmologionu przejawia się nie tylko w bogactwie melodii w nim zanotowanych ale również w sposobie zapisu. Jest to najstarszy zabytek staroruskiej cerkiewnej literatury muzycznej zapisany za pomocą zachodniego systemu liniowego. Analogiczne próby przekładu tradycyjnej neumatycznej-znamiennej notacji na pięciolinię pojawiają się na Rusi dopiero sto lat później. Struktura melodii, a przede wszystkim tzw. razdielnoreczije, czyli zabieg stylistyczny polegający na rozdzielaniu dwóch sąsiadujących spółgłosek samogłoską (np. słowo „dnies” wymawiano jako „deniesie”, zdanie „Vsiemirnuju slavu ot czelovek proziabszuju” wymawiano „Vsiemirenuju slavu oto celoveko proziaboszuju” - str. 225 rękopisu) wskazują na bardzo stare pochodzenie melodii. Kolorystyczną oprawę Irmologionu stanowi pięć miniatur koloru malinowego, kilkanaście zastawek bałkańskich, ornamenty, inicjały i inne ozdoby, które świadczą o wysokim poziomie artystycznym autorów.

Cykl melodii Irmologionu rozpoczynają irmosy spisane, jak wskazuje pierwsza strona, „rukodelijem Bogdana Onisimowicza”. Za nimi następuje cykl dogmatyków bogorodicznych na 8 tonów, melodie na Bog Gospod' oraz siedalny i stiepienny. Kolejnym rozdział zatytułowany „Izbrannoje penije demestvennoje vjaszczsze że ot napieva monastyria Supraslskoho” to wspomniane wyżej tajemnicze diemiestviennoje penije. W rozdziale tym zapisane zostały hymny stałe nabożeństw Całonocnego Czuwania, Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów oraz Bazylego Wielkiego, święta Paschy i inne. Zawartość Irmologionu obejmuje cały roczny cykl liturgiczny.

Nie cała księga została spisana ręką Bogdana Onisimowicza. Wiele melodii, szczególnie bułgarskie, konstantynopolitańskie, wśród których na uwagę zasługuje pieśń cherubinów tonu 3 opatrzona dopiskiem „zelo krasnyj”, czyli „bardzo piękne” oraz greckie to późniejsze wstawki innych autorów. Dzieło samego Bogdana to na pewno pierwsza część księgi, zawierająca irmosy kanonów. Na pozostałych stronach napotykamy różne charaktery pisma, co wskazuje na innych autorów, niestety anonimowych. Irmologion Supraski to nie jedyna księga muzyczna napisana w monasterze, ale na pewno najciekawsza i najbogatsza. Przez ponad sto lat melodie te towarzyszyły codziennym nabożeństwom monasterskim. Niestety Unia Brzeska pokrzyżowała ten dynamiczny rozwój. W klasztorze pojawiły się zachodnie kompozycje wielogłosowe, a stara praktyka śpiewu odeszła w zapomnienie. W 1630 roku Bogdan Onisimowicz opuszcza klasztor. Stając po stronie jednego z mnichów wchodzi w konflikt z nowym supraskim ktitorem Krzysztofem Chodkiewiczem, za co zostaje wygnany. Dalsze losy śpiewaka nie są znane. Najprawdopodobniej w tymże okresie znika z monasteru Irmologion. Na rewersie 585 strony rękopisu znajdujemy XVII-wieczną adnotację „Bliżnije pieszczery prepodobnogo Antonija”, co świadczyć może o tym, że tam właśnie przez następne wieki znajdowała się księga. Znaczenie tej małej świątyni dla Prawosławia na Rusi zawsze było ogromne. To, że akurat tam przez następne kilkadziesiąt lat śpiewano melodie z Irmologionu podkreśla jego wyjątkowość. W 1718 roku księgę przeniesiono do monasterskiej biblioteki i muzeum. W kolejnych latach nie pojawia się o niej żadna wzmianka. W 1907 roku A. Preobrażenskij wspomina o Irmologionie w swej książce „Kratkij oczork istorii cerkownoho pienija”. W 1927 ukraiński badacz, współpracownik Preobrażenskiego, O. Dzbanowski powtarza ową wzmiankę, jednak rękopis znika z oczu badaczy na kolejne kilkadziesiąt lat. Długo uznawany jest za zaginiony, lecz w roku 1970 prof. Anatolij Konotop odnajduje go w archiwach Wydziału Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk Ukrainy. Od tamtej pory melodie w nim zapisane przeżywają renesans. Prof. Konotop opracował metodę transkrypcji melodii na współczesną notację liniową oraz przyczynił się do rozpowszechnienia ich na całym świecie. Jak sam podkreśla, Supraski Irmologion to jedyny kodeks muzyczny tego typu, który doczekał się wydania kilkunastu płyt z melodiami w nim zapisanymi.


Marcin Abijski

(Na podstawie artykułów A. Konotopa, sióstr z Monasteru Nowotichwińskiego w Jekatierinburgu oraz L.A. Dubrowiny)

 

© 2011

Męski Chór Kameralny im. Bogdana Onisimowicza

Liczba odwiedzin strony 158313 | Kontakt | Autor Marcin Żukowski